Biogramy zakopiańskich narodowców

Biogramy zakopiańskich narodowców

– Brzega – Duźniak Wojciech (1872 – 1941).
– Dr Bednarski Jan (1860-1926).
– Bogdanowicz – Rosco Jan Piotr Paweł (1908 – 1985).
– Brzozowska Urszula (1870 – 1954).
– Diehl Józef (1882 – 1956).
– Garalowski Jan (1899 – 1932).
– Hierowski Stanisław (1891 – 1935).
– Jamontt Marian (1880 – 1949).
– Miś Józef (1889 – 1925).
– Kwaśniewski Karol Jan Józef (1885 – 1941).
– Laudyn – Chrzanowska Stefania (1872 – 1942).
– Miszewski Piotr Marian (1880 – 1928).
– Nanowska Jadwiga (1882 – 1964).
– Pęksa Jan (1886 – 1954).
– ks. Tobolak Jan (1883 – 1965).
– cdn.



g

BRZEGA – DUŹNIAK WOJCIECH, rzeźbiarz, pisarz, działacz społeczny, nauczyciel. Urodzony 12 września 1872 r. w Zakopanem, zmarł tamże 6 lipca 1941.
Urodził się jako syn ślusarza Ryszarda Duźniaka, który zmarł za granicą, gdy jego jedyne dziecko miało rok. Po dojściu do pełnoletniości przybrał za nazwisko przydomek panieński matki (Teresa Gąsienica Brzega), pod którym był powszechnie znany. Po ukończeniu zakopiańskiej Szkoły Ludowej uczył się w latach 1885-89 w tutejszej Szkole Przemysłu Drzewnego na oddziale rzeźby ornamentalnej, a następnie odbywał praktykę czeladniczą w Białej, Cieszynie, Krakowie i Lwowie. W 1895 rozpoczął 3-letnie studia na oddziale rzeźby krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych jako wolny słuchacz, gdyż ukończenie Szkoły Przemysłu Drzewnego nie dawało uprawnień do regularnych studiów akademickich. W 1898 wyjechał na roczne studia do Monachium, a następnie do Paryża gdzie w Ecole Normale Superieure des Beaux Arts studiował w latach 18 99-1901 u J. Thomasa, uzyskując dwukrotnie nagrodę na wewnątrzuczelnianych konkursach.
Pierwszą swą nagrodę otrzymał wszakże już wcześniej – w 1896, na konkursie rzeźbiarskim w warszawie, za rzeźbę w drewnie „Głowa Sabały”. Tworzył przede wszystkim w drewnie, lecz także w gipsie, terakocie i brązie, zajmując się głównie rzeźbą portretową. Jego dziełem jest m.in. wykonany bezinteresownie w 1910 projekt pomnika Grunwaldzkiego, istniejącego do dziś w Zakopanem oraz tablica pamiątkowa Klimka Bachledy w Dolinie Jaworowej, przeniesiona na cmentarz pod Osterwą.
Jeszcze przed wyjazdem na studia do Paryża związał się ze Stanisławem Witkiewiczem i stal się wykonawcą niektórych jego projektów, a dzięki własnym pracom w dziedzinie meblarstwa, rzeźby ornamentacyjnej i sztuki stosowanej był współtwórcą stylu zakopiańskiego. Jego dziełem są m.in. rzeźby ornamentacyjne w ołtarzu M.B. Różańcowej i w kaplicy św. Jana Chrzciciela w zakopiańskim kościele p.w. Św. Rodziny, oraz niektóre inne detale w tej świątyni.
Po powrocie ze studiów w 1901 zamieszkał we własnym domu na Skibówkach, gdzie otworzył pracownię i gdzie odbywały się także wystawy sztuki artystów zakopiańskich. Brał również udział niemal we wszystkich wystawach organizowanych przez stowarzyszenie plastyczne w latach 1909-1939.
Działał w licznych organizacjach społecznych Zakopanem, był m.in. w 1904 współzałożycielem towarzystwa Związek Górali i wchodził w skład jego władz, a w 1934 został członkiem honorowym Związku. Był jednym z organizatorów I. Zjazdu Podhalan w Zakopanem w 1911. W 1909 był jednym z członków założycieli Towarzystwa „Sztuka Podhalańska”, zasiadał w jego zarządzie i w latach 20. był jego wiceprzewodniczącym. Wchodził w skład Rady Nadzorczej Spółdzielni „Klim”, był też członkiem zarządu efemerycznego Towarzystwa Pomocy Przemysłowej (1905) i Towarzystwa „Eleuteria” (1904). W 1913 był sygnatariuszem odezwy w sprawie budowy murowanego gmachu dla Muzeum Tatrzańskiego, a po I wojnie światowej, działał jako skarbnik Towarzystwa Muzeum. Był członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego i w latach 1912-1914 zasiadał w zarządach jego Sekcji Ludoznawczej i Sekcji Przyjaciół Zakopanego, a w latach 1925-1939 był członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.
W 1922 został nauczycielem rzeźby figuralnej w zakopiańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego i pracował w niej do 1937, kiedy to dotknął go częściowy paraliż. W latach 1926-1929 pełnił obowiązki dyrektora tej szkoły.
Od 1912 był zastępcą, a od 1919 radnym gminnym. W okresie studenckim poznał Romana Dmowskiego, Zygmunta Balickiego i Wojciech Korfantego, działał w tajnej organizacji narodowej, a potem został członkiem Ligi Narodowej. Śmiało można go nazwać pierwszym narodowcem góralskiego pochodzenia. W 1918 należał do władz Organizacji Narodowej w Zakopanem. O pobycie i przywożeniu bibuły przez Romana Dmowskiego do Zakopanego Brzega pisze w swojej książce „Żywot górala poczciwego”.
Swoje opowiadania gwarowe, wspomnienia, scenki dramatyczne, artykuły etnograficzne i historyczne publikował także na lamach miejscowych czasopism: „Zakopane”, „Góral” (pisma endeckie)
i „Młodego Taternika”, a jego cenne „Materiały do poznania górali tatrzańskich” publikował „Lud” (1910-1911). W 1913 opublikował książkę „Posiady. Opowiadania z Podhala”, a jego jednoaktówki („Nędza Limanowski”, „Jasiek Wróbel powstaniec”, „Wieczornica góralska”) grywane były przez teatr amatorski Związku Górali. W ostatnich latach swojego życia spisał obszerne i nader interesujące wspomnienia, które opracowane we fragmentach z rękopisu znajdującego się w Muzeum Tatrzańskim ukazały się w 1969 pod nazwą wspomnianego już „Żywota górala poczciwego”.
Z początkiem 1940 okupanci niemieccy przekształcili Szkołę Przemysłu Drzewnego w Berufsfachschule fur Goralische Volkskunst i zaproponowali Wojciechowi Brzedze objęcie jej dyrekcji. Schorowany, ale pełen godności góral wyrzucił ideologów „Goralenvolku” za drzwi. Niespełna półtora roku później umarł na wylew krwi do mózgu.
23 maja 1985 Rada Narodowa Miasta Zakopane i Gminy Tatrzańskiej nadały imię W. Brzegi dawnej ulicy Kościeliskiej nad Potokiem.

Literatura:
A. Micińska: Wojciech Brzega [w:] „Słownik Artystów Polskich”. Ossolineum, 1975.
W. Wnuk: Chłopiec od Brzegów [w:] „Moje Podhale” Warszawa 1968, s. 101-136.
W. Brzega: Żywot górala poczciwego. Kraków 1969.
H. Kenarowa: Od Zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego do Szkoly Kenara, WL, Kraków 1978.
M. Pinkwart, J. Zdebski: Nowy cmentarz w Zakopanem, Wyd. PTTK Warszawa-Kraków 1988



g

DR JAN BEDNARSKI (16.VI.1860-7.IV.1926) starosta spisko-orawski, Kawaler krzyża oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski, lekarz, działacz narodowy i społeczny, członek Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego.
Urodził się w Bystrej koło Jordanowa. Lekarz powiatowy w Nowym Targu i poseł na galicyjski Sejm Krajowy (1901-1913) oraz inicjator wielu przedsięwzięć, m.in. powołania gimnazjum, bursy gimnazjalnej i szpitala powiatowego w Nowym Targu. Honorowy obywatel miasta Nowy Targ – ten zaszczytny tytuł otrzymał w 1906 roku. Przyczynił się do budowy Gimnazjum, dziś jest to Liceum im. S. Goszczyńskiego, w którym uczy się młodzież z Podhala Spisza i Orawy. Bronił wraz z innymi działaczami narodowymi polskich praw do Morskiego Oka. Był aktywnym budzicielem świadomości narodowej wśród polskich górali na terenach Górnych Węgier (dziś Słowacja). Współzałożyciel i redaktor „Gazety Podhalańskiej” 1913-1935, wielce zasłużonej dla sprawy Spisza i Orawy, później do 1939 roku wychodzącej pod tytułem Gazeta Podhala pod redakcją Michała Balary z Frydmana. Zasłużony działacz plebiscytowy i Starosta Spisko-Orawski (1920-1925). Obecnie jest patronem bursy, która jego staraniem została wybudowana w 1913 roku. Dr Jan Bednarski zmarł 7 kwietnia 1926 r., pochowany jest na cmentarzu w Nowym Targu.



BOGDANOWICZ – ROSCO JAN PIOTR PAWEŁ, historyk. Urodzony 28 czerwca 1905 r. w Kossowie na Podolu, zmarł 25 listopada 1985 r. w Zakopanem.
Po uzyskaniu magisterium z prawa i dyplomacji na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, pracował tamże jako asystent w katedrze ekonomii społecznej, jednocześnie działając w Stronnictwie Narodowym. W czasie okupacji niemieckiej przebywał w Warszawie, gdzie wykładał ekonomię na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich.
Po II wojnie światowej kształcił się dalej w zakresie pedagogiki, historii i filologii klasycznej i uzyskał doktorat nauk humanistycznych na Uniwersytecie Poznańskim. Od roku 1958 członek Ligi Narodowo – Demokratycznej, jednej z pierwszych organizacji antyustrojowych w PRL.    Członek wielu towarzystw naukowych i społecznych oraz katolickich, w 1982 był w Zakopanem współzałożycielem OKON, a następnie PRON, w którym do śmierci pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Prezydium Rady Miejskiej. Pomimo pewnych uchybień społeczno ideologicznych (działalnośc OKON-PRON), do końca swych dni został zagorzałym narodowcem. Umarł 25 listopada 1985 r.



BRZOZOWSKA URSZULA z Sokołowskich, żona malarza Kazimierza, dzialaczka społeczna i polityczna. Urodzona 25 października 1870 r. w Głuszynie kolo. Nieszawy, zmarła 18 marca 1954 r. w Zakopane.
Po ślubie z Kazimierzem Brzozowskim w 1894 na Kujawach, osiedla się wraz z mężem i teściową w Zakopanem. Prowadziła pensjonat w willi „Szałas” przy Kasprusiach. Po I wojnie światowej zaangażowała się w działalność polityczną w Narodowej Demokracji, głownie w zakopiańskim kole Narodowej Organizacji Kobiet (do 1924) oraz w organizacjach katolickich. Była przewodniczącą zakopiańskiego Katolickiego Związku Kobiet (do 1924)następnie działała w zarządzie Ligi Katolickiej i w Sodalicji Mariańskiej Żeńskiej. Wchodziła w skład Rady Nadzorczej spółdzielni „Klim”, a w latach 1918-1921 była skarbniczką Towarzystwa Polskiej Młodzieży Katolickiej „Odrodzenie”, przyczyniając się wydatnie do wybudowania sanatorium o tej samej nazwie.



DIEHL JÓZEF, adwokat (dr), dziennikarz, zakopiański działacz społeczny, kulturalny, polityczny, obrońca polskości Spisza i Orawy. Urodzony 7 marca 1882 w Sambor, wschodnia Galicja, obecnie Ukraina, zmarł 23 października 1956 w Zakopanem. Pochowany na nowym cmentarzu, a w rocznicę śmierci przeniesiony na stary cmentarz.
Po pracy dziennikarskiej we Lwowie i Cieszynie oraz studiach we Lwowie i Szwajcarii zamieszkał w 1912 w Nowym Targu i wszedł do komitetu redakcyjnego „Gazety Podhalańskiej „. Od 1914 przeniósł się na stałe do Zakopanego i został naczelnym redaktorem czasopisma „Zakopane”. Od 1912 był działaczem Towarzystwa Tatrzańskiego. W tymże roku jest współorganizatorem i członkiem pierwszego zarządu Sekcji Ochrony Tatr Towarzystwa Tatrzańskiego, a w 1913 jednym z głównych założycieli Sekcji Przyjaciół Zakopanego Towarzystwa Tatrzańskiego. Od 1922 zostaje wiceprezesem Oddziału Zakopiańskiego PTT.
W czasie I wojny światowej działa w miejscowym kole Narodowej Demokracji – SN-D. W 1918 uczestniczył w Zakopanem w zawiązaniu Organizacji Narodowej i następnie Rady Narodowej ze Stefanem Żeromskim na czele (Rzeczpospolita Zakopiańska). W 1919 redaktor „Echa Tatrzańskiego”, a w 1920 został delegatem rządu polskiego do międzynarodowej komisji, mającej przeprowadzić plebiscyt na spornych terenach Cieszyńskiego, Spisza i Orawy. W latach 1922-26 był przewodniczącym Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej.
W 1940 r. został aresztowany przez gestapo i wywieziony do Oświęcimia, skąd po wojnie szczęśliwie wrócił do Zakopanego. Po wyzwoleniu został w 1945 zakopiańskim pełnomocnikiem Fundacji Kórnickiej, a w 1946-1947 był radcą prawnym referatu spisko-orawskiego przy starostwie w Nowym Targu.
W latach 1910-1939 i 1946 Diehl pisywał w różnych czasopismach na tematy związane z tematyką tatrzańską, zakopiańską i spisko-orawską, często pod pseudonimami (np. Józef Smrek, Fez) i anonimowo – przed I wojną światową np. w czasopismach „Słowo Polskie”, „Wędrowiec”, „Świat”, a w latach międzywojennych np. „Tygodnik Ilustrowany”, „Głos Narodu”, „Czas”, „Wierchy „, „Myśl Narodowa” najwięcej jednak w czasopismach zakopiańskich i nowotarskich: „Zakopane” (1912-14, 1929-30, 1938-39), „Gazeta Podhalańska” (1913-23), „Echo Tatrzańskie.” (1918-19), „Gazeta Zakopiańska” (1921-23), „Giewont ” (1924), „Głos Zakopanego” (1925-26).
Pisał najwięcej o sprawach bieżących, ale także o historycznych i ogłaszał też wspomnienia, np. o Stanisławie Witkiewiczu : „Ewangelista Tatr” („Głos Narodu” 1915, nr 243 i „Echo Tatrzańskie” 1918, nr 1), o roli Zakopanego w polskim życiu narodowym.: „Brama tatrzańska” („Tygodnik Ilustrowany” 1924, nr 10) oraz liczne artykuły o sprawach spisko-orawskich (od 1914), m.in. „Echa plebiscytu na Spiszu i Orawie” („Gazeta Zakopiańska” 1921, numery 6-8), Przypomnienie: 1769-1920. W sprawie Śląska Cieszyńskiego, Spisza i Orawy („Warszawski Dziennik Narodowy” 1938, nr 277 i „Zakopane” 1938, nr 10), Od Morskiego Oka do Polskiego Grzebienia. Z dziejów granicy tatrzańskiej: 1332-1938 (tamże 1939, nr 176). Pisał również sporo o narciarstwie i sporcie bobslejowym w Zakopanem (od 1911).



GARALOWSKI JAN (także: GALAROWSKI), lekarz, działacz góralski. Urodzony 5 października 1899 r. w Zakopanem, zmarł tamże 25 grudnia 1932 r.
Ukończył szkołę powszechną na Olczy pod kierunkiem Władysława Roszka, którego był wielkim admiratorem. Po studiach medycznych w Krakowie, powrócił do Zakopanego i tu praktykował przy ul. Kasprusie, zajmując się także działalnością społeczną i polityczną. Był członkiem i działaczem Związku Górali, wchodził też w skład kierownictwa Banku Podhalańskiego.
W latach 20. zapisał się do PSL „Piast”, ale został zeń wykluczony w 1926, na skutek podziałów politycznych w Zakopanem. Wówczas to wstąpił do koła Związku Ludowo – Narodowego, ściśle współpracując z czołowymi działaczami zakopiańskiej endecji: Medardem Kozłowskim, Janem Pęksą, Karolem Kwaśniewskim i Józefem Pawlicą.
Już przedtem współpracował z zakopiańskim organem ZLN – tygodnikiem „Góral”. Pisywał także na tematy regionalne, m.in. polemizując z planami utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego – nowotarskiej „Gazecie Podhalańskiej”, „Zakopanem” w 1930 i 1931, oraz „Zakopiańskiej Liście Gości i Chwili Bieżącej” w 1931. Swoje artykuły publikował także w „Myśli Narodowej” (1923).

Zmarł w wieku 33 lat na gruźlicę. W parafialnej Księdze Zmarłych, tak samo jak w Księdze Urodzeń jest zapisany jako GARALOWSKI. Nazwisko to występuje na Olczy bardzo często, wspominał je już ks. J. Stolarczyk, pisząc w swoich notatkach, że pierwszym „nauczycielem w Olczy był Jędrzej Cipka alias Garalowski z Garalówki”. Sam lekarz podpisywał sięjednakże jako Galarowski i brzmienie takie utrwalone jest do dziś. Nastąpiło tu znane w językoznawstwie zjawisko przestawki, czyli zmiany liter celem łatwiejszego wymówienia.

Literatura:
R. Talewski: Portrety zakopiańskich lekarzy 1850 – 1893. Wyd. Muzeum Tatrzańskie, Zakopane 1985, s. 67.



g

HIEROWSKI STANISŁAW, dr praw, urzędnik, aktor. Urodzony 11 listopada 1891 r. we Lwowie, zmarł 2 grudnia 1935 r. w Zakopanem.
Po ukończeniu studiów prawniczych we Lwowie pracował początkowo jako urzędnik w Namiestnictwie Galicji, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – w Prezydium Rady Ministrów w Warszawie. Przeniesiony służbowo do Zakopanego (o co zabiegał ze względów zdrowotnych), został w 1923 mianowany sekretarzem urzędu gminnego, pełniąc jednocześnie funkcję rządowego komisarza Gremium Właścicieli Pensjonatów, Hoteli i Restauracyj w Zakopanem.
    Związany z ruchem narodowo – demokratycznym, członek Związku Ludowo – Narodowego, był sekretarzem Sądu Obywatelskiego Towarzystwa „Rozwój”, na terenie Podhala zajmującego się m.in. ograniczeniem nabywania nieruchomości przez społeczność żydowską.
Jego prawdziwą pasją był teatr. Działał jako recytator i aktor – amator, wiążąc się początkowo z montowanymi doraźnie grupami amatorskimi, a czasem i zawodowymi teatrami zjeżdżającymi do Zakopanego. Gdy w 1925 z inicjatywy grupy zakopiańskich plastyków (ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem) i lekarzy (z dr. Tadeuszem Mischkem) powstało Towarzystwo Teatralne – Hierowski związał się z nim natychmiast. Jednakże z pobudek ideowych nie aprobował on dramaturgii Witkacego i teatru nowoczesnego i doprowadził do rozłamu w Towarzystwie, w wyniku czego Witkacy i jego przyjaciele utworzyli Teatr Formistyczny, zaś zwolennicy tradycyjnej formy teatralnej zgrupowali się wokół Hierowskiego, by wraz z nim wystawiać (zwykle w jego reżyserii) klasyczne komedie „uzdrowiskowe”, nieraz adaptowane przez Hierowskiego lub wręcz jego autorstwa (1925 – „Nie wolno odwiedzać pań, leżących w łóżku”). Publikował także w prasie zakopiańskiej i czynnie uczestniczył w pracach Rady Gminnej, gdzie endecja miała zdecydowaną większość – do jej zawieszenia przez sanacyjne władze w 1926. Potem powrócił do swego głównego zawodu – adwokata.

Na zdjęciu: Stanisława Kostecka i Stanisław Hierowski w jednej ze scen. 1933-04



JAMONTT MARIAN, narodowiec, działacz społeczny i gospodarczy. Urodzony 26 listopada 1880 r. w Pustomytach na Wołyniu, zmarł 10 marca 1949 r. w Zakopanem.
Jeden z najwybitniejszych działaczy społecznych lat międzywojennych, o którym Kornel Makuszyński pisał w felietonie, że „społecznikostwo w Zakopanem jest to choroba, wywołana przez „bacillus jamontti””. Osiedlił się w Zakopanem na stałe w 1922. był organizatorem, budowniczym i potem dyrektorem najnowocześniejszego w owych latach hotelu „Bristol”, jednocześnie sprawując funkcję wiceprezesa ogólnopolskiej Spółki Akcyjnej Towarzystwa Hoteli i Pensjonatów „Bristol”.
W latach 1923 – 1929 był prezesem Rady Nadzorczej Składnicy Towarowej Gremium Właścicieli Pensjonatów, Hoteli i Restauracyj w Zakopanem, a następnie do 1934 prezesem Gremium i delegatem tej instytucji do Komisji Klimatycznej. Kierował sądem obywatelski Towarzystwa „Rozwój”, zajmującym się piętnowaniem obywateli polskich, sprzedającym nieruchomości Żydom i był prezesem stowarzyszenia Aliance Francaise. W 1925 został prezesem komitetu, który działał na rzecz ufundowania dla polskich sił zbrojnych samolotu „Zakopane” i kierował (1925-1930) kołem Ligi Obrony Powietrznej Państwa, jednocześnie będąc wiceprezesem koła Towarzystwa Lotniczego.
W 1929 był jednym z głównych inicjatorów powołania akcyjnego Związku Przyjaciół Zakopanego i w latach 1929-1933 był przewodniczącym Komitetu Imprez Sportowych ZPZ, zajmując się m.in. organizowaniem zimowych zawodów hippicznych, motorowych, hokejowych itp. na wybudowanych pod jego kierunkiem dwóch stadionach na równi Krupowej (obecnie nie istniejących). Był również wiceprezesem Związku Łyżwiarskiego.
W 1931 był współorganizatorem Szkoły Hotelowo – Przemysłowej i jako delegat Ministerstwa Handlu i Przemysłu wchodził w skład Rady opieki tej szkoły.

Literatura:
L. Długołęcka, M. Pinkwart: Zakopane. Przewodnik historyczny. Wyd. PTTK „Kraj”. Warszawa 1988, s. 235-236.



KWAŚNIEWKI KAROL JAN JÓZEF, dziennikarz, poeta, publicysta, księgarz, redaktor zakopiańskich czasopism. Urodzony 4 lutego (wg. „PBS” – kwietnia) 1885 r. w Krakowie, zmarł 1 listopada 1941 r. w Zakopanem.
Jego rodzice znali dobrze właściciela dóbr zakopiańskich hr. Władysława Zamoyskiego. Na jego to zaproszenie państwo Kwaśniewscy z Karolem przyjechali po raz pierwszy do Zakopanego w 1889, zaraz po tym, gdy Zamoyski wszedł posiadanie „Państwa Zakopane”.
Po ukończeniu szkoły średniej w Krakowie, w latach 1905-1908 pracował w Zakopanem w księgarni Leonarda Zwolińskiego przy Krupówkach. Działał wówczas w zakopiańskim „Sokole”, pisywał wiersze, występował w teatralnych zespołach amatorskich. Po ślubie z Zofią Mussil w 1908 przeniósł się do Krakowa, gdzie pracował najpierw w księgarni S.A. Krzyżanowskiego, a potem założył przy ul. Szewskiej własną „Księgarnię Literacką”. Od grudnia 1913 do wybuchu wojny pracował w księgarni Gubrynowicza we Lwowie, a w sierpniu 1914 zamieszkał w Poroninie i razem z J. Kasprowiczem wchodził w skład tamtejszej straży obywatelskiej. Po odzyskaniu niepodległości pełnił funkcję pełnomocnika dóbr Szaflary i kierował zarządem majątku rodziny Uznańskich.
   Był już wtedy aktywnym członkiem Stronnictwa Narodowo – Demokratycznego. W latach 20. został „prawą ręką” szefa zakopiańskiej komórki Związku Ludowo – Narodowego, Medarda Kozłowskiego, kierował też antyżydowskim Towarzystwem „Rozwój”.
Od młodości zajmował się publicystyką i poezją, a w 1909 wydał tomik wierszy „Z widzeń sennych”. Pisał korespondencje do różnych krajowych gazet i czasopism, m.in. w „Wierchach” ogłaszał „Kronikę Zakopiańską”. W latach 1921 – 1931 pisywał w czasopismach: „Gazeta Zakopiańska”, „Glos Zakopiański”, „Giewont”, „Góral”, „ABC”, „Gmina Zakopiańska”, „Tygodnik Zakopiański”, „Zakopane i Tatry”, „Zakopiańska Lista Gości i Chwila Bieżąca”. Wchodził w skład redakcji „Głosu Zakopiańskiego” (red. Odpowiedzialny – 1924), „Górala” (red. Naczelny i odpowiedzialny – 1925-27), „Tygodnika Zakopiańskiego” (wydawca i red. Odpowiedzialny – 1928), „Zakopanego” (sekretarz redakcji). Był także korespondentem Polskiej Agencji Telegraficznej.
   Blisko związany z prawicą narodową, endecją i jej czasopismami. Należał do żarliwych przeciwników sanacji i samego Piłsudskiego. Był najpłodniejszym spośród mieszkających w Zakopanem dziennikarzy – jego dorobek literacki liczy kilkaset opublikowanych pozycji.
Z końcem lat 30. i na początku okupacji pracował w Zarządzie Miejskim w Zakopanem.

Literatura:
Z. W. Paryscy: Encyklopedia Tatrzańska. SiT. Warszawa 1973, s.253.
W. H. Paryski: K.J. Kwaśniewski [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t.XVI, s. 341-342.
M. Pinkwart: Prasa zakopiańska 1891-1939.



LAUDYN – CHRZANOWSKA STEFANIA z Borowskich, pisarka. Urodzona 1872 r. w Mohylewie, zmarła 18 lutego 1942 r. w Zakopanem.
Wraz z grupą polskich reemigrantów przybyła z USA do Zakopanego w 1922, mając już spory dorobek literacki i publicystyczny, będąc m.in. redaktorką największego polskiego pisma kobiecego na emigracji.
    Była działaczką narodowej demokracji, członkini Narodowej Organizacji Kobiet, w prasie miejscowej i ogólnopolskiej publikowała eseje i artykuły na tematy społeczne i historyczne. Była zwolenniczką emancypacji kobiet,uczestniczyła w ruchu panslawistycznym kobiet. W 1930 zorganizowała w Zakopanem Ligę Słowiańską Kobiet, przekształconą następnie w koło Zjednoczenia Kobiet Słowiańskich, którego była przewodniczącą.
Była autorką wielu prac, wydanych w języku polskim i angielskim, m.in. „Sprawa światowa”, „Kobieta wobec przyszłości”, „Ameryka i Polska”, „Zmarnowane życie”, „Bez słońca”, „Krucjata dzieci polskich”, „Matka”, „Kwestia polska”, „Obrazek z Powstania Styczniowego”, „Majowy cud” i inne. W Zakopanem publikowała swoje utwory w czasopismach „Głos Zakopiański” (1923-1925), „Zakopane” (1929-1930) oraz „Zakopiańska Lista Gości i Chwila Bieżąca” (1931).

Literatura:
Pani Stefania Laudyn – Chrzanowska współpracowniczką „Zakopanego”. „Zakopane”, nr 11 z 6 lipca 1929, s. 4.



MIŚ JÓZEF, krawiec. Urodzony 1921 listopada 1889 r., zmarł 13 sierpnia 1925 r. w Zakopanem.
   Działacz Związku Ludowo-Narodowego, współpracownik prezesa zakopiańskiego Koła ZLN, Medarda Kozłowskiego. Wchodził w skład antyżydowskiego Towarzystwa „Rozwój” , był członkiem zarządu „Sokoła” oraz Rady Nadzorczej Spółdzielni „Nasz Sklep”.
Od 1922 pełnił funkcję przewodniczącego Rzemieślniczego Stowarzyszenia „Gwiazda”.



MISZEWSKI PIOTR MARIAN, działacz społeczny. Urodzony w 1880 r. w Krakowie, zmarł 1 stycznia 1928 r. w Zakopanem.
Działał w stowarzyszeniu Gremium Właścicieli Pensjonatów, Hoteli i Restauracyj w Zakopanem, pełniąc m.in. funkcję sekretarza tej organizacji.
Zawodowo zajmował się bakteriologią i w latach 1922 – 1924 był kierownikiem stacji badania żywności.
   Działał w narodowej demokracji, był członkiem Związku Ludowo-Narodowego. Pisywał w lokalnej prasie („Gazeta Zakopiańska” 1922, „Głos Zakopiański” 1923-1925), pod własnym nazwiskiem i pod pseudonimem „Lubicz”, na tematy społeczne i polityczne.
Jego grób, znajdujący się na Nowym Cmentarzu w Zakopanem został przekopany. Pochowana tu została Rozalia Sala.



NANOWSKA JADWIGA z Przybyłowiczów, nauczycielka. Urodzona 16 stycznia 1882 r. w Borszczowie, zmarła 7 marca 1964 r. w Zakopanem.
W latach 1929-1949 była kierowniczką 4-klasowej prywatnej szkoły powszechnej im. Św. Teresy, prowadzonej pod patronatem Narodowej Organizacji Kobiet
, a następnie właścicielką tejże placówki mieszczącej się najpierw w willi „Nietota” przy ul. Zamoyskiego, potem przy ul. Chałubińskiego.



PĘKSA JAN, (młodszy), działacz góralski i polityczny. Urodzony 14 czerwca 1886 r. w Zakopanem, zmarł tamże 18 stycznia 1954 r.
Kontuzjowany w czasie I wojny światowej, prowadził w Zakopanem trafikę, jednocześnie będąc jednym z czołowych działaczy społecznych. W 1919 został radnym gminnym, reprezentując w radzie endecję, jako działacz Związku Ludowo-Narodowego. W radzie był asesorem, a następnie zastępcą naczelnika gminy, którym w owym czasie do roku 1926 (wprowadzenie Zarządy Komisarycznego przez władze sanacyjne) był jego partyjny kolega – Medard Kozłowski. Jednocześnie był skarbnikiem Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej i prezesem Banku Podhalańskiego. Szczyt jego kariery przypadł na 1925, bo prócz wymienionych, objął wtedy jeszcze funkcję przewodniczącego Związku Górali oraz stanowisko wydawcy tygodnika „Góral”, w którym również publikował swoje artykuły. W jego domu mieściła się także redakcja „Górala” – organu zakopiańskiej komórki ZL-N.



g

TOBOLAK JAN, proboszcz zakopiański. Urodzony 8 grudnia 1883 r. w Krzczonowie koło Myślenic, zmarł 14 marca 1965 r. w Zakopanem.
Ukończył w 1907 słynne krakowskie gimnazjum Św. Anny – szkołę, która przysporzyła Tatrom tak wielu miłośników. W 1911 w Krakowie został wyświęcony na księdza i pracował następnie jako wikariusz w parafiach Sułkowice, Dobczyce i Lubień. W latach 1916-1920 był wikarym w Chochołowie. 1 września 1920 został mianowany administratorem parafii Zakopane, zaś 1 czerwca 1921 został czwartym (po ks. J. Stolarczyku, K. Kaszelewskim i P. Frelku) proboszczem zakopiańskim.Oficjalnie instalował go ks. Biskup A. Sapieha 22 stycznia 1922. Rekomendacji udzielił mu właściciel dóbr zakopiańskich – hr. Władysław Zamoyski (endek z przekonania).
W latach 1928-1960 był dziekanem Dekanatu Nowotarskiego (w latach 1945-1951 – wicedziekanem spiskim), a po utworzeniu osobnego dekanatu zakopiańskiego kierował nim, aż do śmierci. Był radcą Kurii Metropolitarnej i szambelanem papieskim za pontyfikatu Piusa XII, Jana XXIII i Pawła VI.
Za jego rządów wprowadzono w kościele parafialnym w Zakopanem oświetlenie elektryczne i ukończono dekorację – polichromię, nowe witraże, chór, organy. Dokonano też remontu starego kościoła i kaplicy Gąsieniców. Proboszcz doprowadził do uznania starego cmentarza za obiekt zabytkowy, on także wymyślił motto z wypowiedzi Ferdinanda Focha, umieszczone na tablicy przy bramie wejściowej cmentarza: „Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć tracą życie. Zakopane Pamięta”.
Mniej niż inni poprzedni proboszczowie udzielał się społecznie, poświęcając calą uwagę sprawom parafii. Kilkakrotnie wypowiadał się w lokalnej prasie na tematy związane z gospodarką kościelną. Był honorowym prezesem kilku miejscowych organizacji, m.in. antyżydowskiego Towarzystwa „Rozwój”, Komitetu Obrony Samorządu, Komitetu Budowy Pomnika W. Zamoyskiego. W latach 30. kierował Parafialnym Komitetem Niesienia Pomocy Biednym.
   Sympatyzował z prawicą narodową – endecją –był przeciwnikiem marszałka Piłsudskiego i entuzjastą gen. Hallera.
Podczas sprawowania urzędu przez Tobolska zakopiańska parafia znacznie się rozrosła, powstało kilkanaście nowych kościołów, kaplic i domów zakonnych, wiele dawniej zaczętych prac dokończono, niektóre stare obiekty zmodernizowano – wszystko to w czasach niesprzyjających budownictwu sakralnemu. Wymagało to od zakopiańskiego dziekana nie lada umiejętności, i gospodarskich, i dyplomatycznych.
Ks. Tobolak podejmował niejednokrotnie wycieczki w Tatry, w młodości nawet stosunkowo trudne, czasem towarzysząc jako przewodnik zwiedzającym te góry znakomitościom kościelnym. Dobrze także znał Podhale. Niewątpliwą zasługą ks. Tobolaka jest także to, że był on drugim (i jak dotąd – jedynym) po ks. Stolarczyku proboszczem zakopiańskim, prowadzącym bieżącą kronikę parafialną. Dokumentuje ona lata 1922-1939, a jej fragmenty opublikowała H. Kenarowa w 1980 („Tygodnik Powszechny”, 6 kwietnia 1980, nr 14).
   Pogrzeb popularnego proboszcza zakopiańskiego był wielką manifestacją ludności Podhala. Przybyło nań także wielu dostojników kościelnych, a jako pierwszy wpisany do parafialnej Księgi Zgonów przy adnotacji o śmierci i pogrzebie ks. Tobolaka, widnieje ówczesny metropolita krakowski, ks. Arcybiskup Karol Wojtyła, który przewodził uroczystościom pogrzebowym.

Na zdjęciu: Prymas Anglii ks. kard. Francis Bourne (z lewej) i ks. dziekan Jan Tobolak (z prawej) na tle Morskiego Oka. 1929-07

CDN.



 

Powrót